Gelecek İçin Kıbrıs’ta Tarih Kitaplarını Yeniden Yazmak

Dr. Dilek Latif *

Eğitim toplumsal algılamaların inşasında etkin bir rol üstlenir. Dolayısıyla, eğitim kurumlarında okutulan materyallerin toplumlararası barış ve uzlaşma sağlamada belirleyici olduğu söylenebilir. Kıbrıs, Kuzey İrlanda, Bosna ve Hersek gibi etnik olarak bölünmüş toplumlar söz konusu olduğunda, kalıcı barışın sağlanabilmesi noktasında eğitimin, özellikle de tarih eğitiminin belirleyiciliği daha da artmaktadır. Tarihin objektif, dengeli ve doğru öğretilmesi bu gibi toplumlarda nefret, öfke ve güvensizlik yerine karşılıklı anlayışın, empatinin, farklı etnik ve dini kimliklere saygının geliştirilmesine katkıda bulunur. Fakat etnik olarak bölünmüş toplumlarda eğitim genellikle çatışmayı ve etnik milliyetçiliği beslemek ve bölünmeyi sürdürmek gibi siyasi hedeflere alet edilmektedir.

Kıbrıs’ta da tarih eğitimi uzun yıllar siyasi amaçlar için kullanılmıştır. Ders kitaplarındaki milliyetçi ve şovenist unsurların yanı sıra, iki toplum arasındaki bölünmeyi derinleştiren temalar, çocukların yıllarca Kıbrıslı Rumlarla Türkler arasında hiç bitmeyen bir düşmanlık ve çatışma fikriyle karşılıklı güvensizlik geliştirerek yetişmelerine yol açmıştır. Ancak, adanın kuzeyinde son üç yıldır eğitim sisteminde köklü değişiklikler olmaktadır. Bu değişiklik ortaokul tarih kitaplarının yeniden yazılması başta olmak üzere diğer tüm eğitim materyallerinin değiştirilmesini içermektedir.

Bu bağlamda, ortaokul tarih kitaplarının eski kitaplarla karşılaştırılmasını amaçlayan ve UNDP-ACT tarafından desteklenen ‘Barış İçin Eğitim Projesi II: Ortaokul Tarih Kitaplarının Metinsel ve Görsel Analizi/İncelemesi’[i] adlı proje kitaplardaki değişimlerle ilgili önemli ipuçları vermektedir.   

Eski ve yeni tarih ders kitaplarının karşılaştırmalı analizi sonucunda ulaşılan bulgular, Dr. Vehbi Zeki Serter tarafından yazılan kitapların etnik-merkezli bir anlayışla milliyetçi politikaları yansıttığı ve adanın bölünmüşlüğünü geçmişteki çatışmaları kullanarak meşrulaştırdığını göstermektedir. Bu kitaplar ayrıca, Kıbrıs tarihini “öteki”’nin varlığını ya da meşruluğunu yadsıyıcı bir şekilde taraflı olarak anlatmaktadır.

Yeni tarih ders kitapları ise, genel olarak, eski kitaplarda kullanılan bu etnik-merkezli yaklaşımdan uzaktır. Bu kitaplar “Öteki”’ne veya milli bir düşmana dair göndermeler içermemektedir. Yeni kitapların göze çarpan bir diğer özelliği ise sosyal tarihe geniş şekilde yer vermesi, iki toplum arasındaki ortak tecrübelere ve ortak kültüre değinmesidir. Bu şekilde siyasi tarihin çatışmacı anlatımı yerine iki toplumun ortak geçmişine dikkat çekilmektedir. Ayrıca, eski kitaplardaki “Kıbrıs Anadolu’nun coğrafi bir uzantısıdır” söylemi yeni kitaplarda yerini “Kıbrıs bizim anavatanımızdır” söylemine bırakmış, böylece “Ada’nın Anadolu’dan ayrı bir tarihi vardır” teması ön plana çıkartılmıştır.

Yeni kitapların diğer bir farkı da görsel imgelerin çokça kullanılmasıdır. Karikatür ve resimlerden öğretici ek bir araç olarak yararlanılmıştır. Nergis Canefe’nin de tespit ettiği gibi, eski kitaplarda İngilizlerin, Yunanlıların veya Kıbrıslı Rumların tarihi figürlerine ya da siyasi liderlerinin resimlerine hiç yer verilmezken; Osmanlı Padişah ve yöneticilerinin portreleri, Atatürk ve ‘kahraman Mehmetçiğin’ resimleri bol bol kullanılmıştır. Ancak yeni kitaplarda eskilerden çok daha farklı bir yaklaşım sergilenmiş, yukarıda adı geçen ve İngilizlere, Yunanlılara ve Kıbrıslı Rumlara ait tarihi figürlere yer vermekten çekinilmemiştir. Kitapların bir başka önemli yönü ise, Kıbrıs Türk ağzına yer vermesidir. Bilindiği gibi son zamanlara kadar, Kıbrıs Türk ağzı milliyetçi gruplar tarafından hakir görülen ‘yerel kültürel bir özellik’ sayılıyordu.

Vurgulamak gerekirse eski ve yeni Kıbrıs tarihi kitaplarındaki en temel değişiklik yenilerde eskisinden farklı olarak Kıbrıs merkezli bir söylemin kullanılmasıdır. Ayrıca, öğrenci-merkezli bir yaklaşımla öğrencileri araştırma yapmaya, düşünme ve değerlendirmeye, olayları farklı açıdan yorumlamaya teşvik edip öğrencilere çok yönlü ve sorgulayıcı bir tarihsel bakış açısı kazandırmak hedeflenmiştir.

Ana hatlarıyla, ortaokulların birinci sınıflarında okutulan kitaplar Kıbrıs bizim anavatanımızdır fikrini, ortaokulların ikinci sınıflarında okutulanlar ise farklı kültürlerle karşılıklı saygı ve barış içinde beraber var olmanın önemini vurgulamaktadır. Bu mesajlar eski tarih kitaplarında yoktur. Ortaokulların üçüncü sınıflarında okutulan kitaplarda ise Kıbrıs sorunundaki hassas konulara ve tarihlere değinilirken ne nefret duyguları körüklenmiş, ne de öteki düşman olarak gösterilmiştir. Buna rağmen kitaptaki son konu olan 1974 olayları diğer önemli tarihlere kıyasla daha milliyetçi bir çerçeveden aktarılmıştır. Yannis Papadakis’in yeni tarih kitaplarıyla ilgili değerlendirmesinde de bahsettiği gibi, her ne kadar 1974’e dair Kıbrıslı Rumlardan ve onların acılarından söz etmeyen eski kitaplara kıyasla ilerleme kaydedilmişse de, iki toplumun çektiği acılar dengeli bir şekilde aktarılmamaktadır.

Bu noktada, Talim Terbiye Dairesi Başkanı Dr. Hasan Alicik üç yıl önce Simon Bahçeli’yle yaptığı röportajda dile getirdiği ve objektif bir Kıbrıs tarihi müfredatı yaratma ve tarihin öğretilme şeklini değiştirme amacına burada değinmekte fayda var. Alicik, “öğrencilere bizimkinden farklı tarihsel bakış açıları olduğunu göstermek istediklerini” aktarıp şöyle devam etmişti: “1974’le ilgili birçok farklı bakış açısı vardır, bunlar  Kıbrıslı Türk, Kıbrıslı Rum, Yunanlı, Türk, ve İngiliz perspektiflerini içerir. Biz neyin iyi neyin kötü olduğunu söylemiyoruz. Buna öğrencilerin kendileri karar vermelidirler.”

* Dr. Dilek Latif – Yakındoğu Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Görevlisi ve POST Barış için Eğitim Projesi Teknik Danışmanı